Breda Photo 2016: de plantrekkerij en jij

Het internationale fotofestival Breda Photo (nog tot 30/10) buigt zich kritisch over de manier waarop zelfredzaamheid de norm wordt in een wereld die oude structuren van (welvaarts)staat en solidariteit uit elkaar ziet vallen. Suivez le guide, langs een overvol parcours met meer dan zeventig fotografen, onder wie flink wat Belgen.

Door Michiel Leen

You, dat is kort en bondig het thema van deze editie. Dat levert een parcours met twee invalshoeken op. Die ‘jij’ slaat in veel van het tentoongstelde werk immers vaak op ons tentoongestelde ikje, een graag geziene gast in deze tijden van selfietirannie. De larger than life beelden van trots getatoeëerde lui  uit het oeuvre van Ralf Mitsch passen daar perfect in: kijk mij eens uniek zijn! 

Why I Love Tattoos © Ralf Mitsch

Elders vertaalt het zich in het ultrahuiselijke: stapeltjes vaat, zoals gefotografeerd door Luuk Smits, of een ironische zoektocht naar ‘‘de woonrubriek zoals God hem bedoeld heeft’’ in het werk van  de Nederlander Jan Hoek, vol tongue in cheek commentaar op die ‘unieke’ hippe interieurs waar sommige mensen zo graag mee pronken.

Luuk Smits - Doing Your Dishes / Jan Hoek - Een woonrubriek zoals God het eigenlijk bedoeld heeft © Luuk Smits en Jan Hoek

Verwacht ook hier weer heel wat beelden van melancholiek in de lens starende etherische meisjes te midden van de clutter uit hun dagelijkse bestaan, of polaroidachtige verkenningen van de morsige esthetiek van het twentysomething leven in het werk van Lin Zhipeng.

Lin Zhipeng - Untitled © Lin Zhipeng

Een veelzeggend historisch commentaar hierop vormen de meer dan een halve eeuw oude foto’s van Johan van der Keuken. Van der Keuken vat de jongeren van zijn tijd dromerig rokend, lezend of drinkend, in hun gewild ‘existentialistische’ kader. Met het blote oog zijn ze niet zomaar van hedendaagse hipsters te onderscheiden, deze intellectuele jongeren die van Amsterdam-Zuid hun eigen Rive Gauche willen maken. Toen de Nederlander midden jaren 1950 die reeks publiceerde onder de noemer Wij zijn 17, veroorzaakte dat controverse, omdat de naoorlogse tienergeneratie volgens de goegemeente ‘‘te veel met zichzelf bezig was’’. Dat klinkt vandaag ongewild erg ironisch.

Johan van der Keuken - Wij zijn 17 © Johan van der Keuken.

Doe het toch zelf!

Maar You, dat is toch vooral de you uit do it yourself. De samenstellers vertrekken vanuit de vaststelling dat de verzorgingsstaat waar we hier in het Westen zo aan gewend zijn geraakt, zich terugtrekt. Voor wie op dat moment het juiste idee heeft, de juiste trends volgt en het juiste netwerk kan aanspreken, is het op zo’n moment feest: weg regeltjes, iedereen freelancer! Voor anderen is het vooral behelpen geblazen. Beide zijden van de medaille komen tijdens het parcours in beeld.

Dat levert soms olijke beelden op. De Wit-Rus Alexey Shlyk fotografeerde hoe zijn landgenoten omgingen met de schaarste aan àlles na de val van het Sovjetregime. Verwacht beelden van een man die zelf een halter knutselt uit bakstenen, een luchter gemaakt van een fietswiel, of een vakantieganger die uit een blauwe waterfles een zonnebril heeft gemaakt. Zonder treurnis, eerder stoïcijns: aanmodderen met de rommel die je nog over hebt. Als het niet gaat zoals het moet, moet het maar zoals het gaat. En in de mate van het mogelijke blijven lachen.

Alexey Shlyk - The Appleseed Necklace © Alexey Shlyk

De Oekraïner Kirill Golovchenko portretteert dan weer de plantrekkerij van seizoenarbeiders die in de zomer vanuit de buurlanden de grens met Oekraine oversteken om een cent bij te verdienen met de verkoop van fruit aan toeristen. Slapen doen ze langs de kant van de weg, in hun auto. Toch is er weinig treurnis te bespeuren in deze beelden. Het is klaarblijkelijk een way of life geworden voor deze mensen.

Kirill Golovchenko - Bitter Honeydew © Kirill Golovchenko

Tegelijk zetten deze beelden je wel aan het denken. Stel je voor dat je van geen hout pijlen meer weet te maken, zou je in onze contreien dan ook gewoon aan de kant van de weg een handeltje kunnen beginnen? Hoe lang zou het duren vooraleer de verzamelde krachten van fiscus, gemeentebestuur, voedselinspectie en wie weet wie nog meer, je handeltje komen opdoeken? Het systeem schijnt van ons te verlangen dat we steeds zelfredzamer worden, maar heeft tegelijkertijd een heel strikt idee van wat je mag of kan doen om jezelf te redden. Helpt uzelve, maar dan volgens een strak sociaal-economisch verankerd script. Hoezeer de staat ook wijkt, hij heeft nog altijd graag een hand in de manieren waarop de burger een uitweg zoekt.

Niet dat het zoveel beter gaat als die staat in zijn geheel verdwijnt, en ook dát geeft stof tot nadenken. Het project The Absent State op het binnenplein van het Breda’s Museum onderzoekt het leven in landen waar de staat de handdoek in de ring heeft gegooid. Veel  valt er op zulke plekken niet te lachen. You staat er helemaal alleen voor. ‘‘Débrouillez-vous’’ is niet voor niets het informele devies van de Congolese grondwet, maar de realiteit die deze beelden – uit Congo-Brazzaville, Griekenland, Venezuela, maar ook superstaten China en de VS – uitdragen, is er vooral een van uitzichtloze armoede, willekeur en ellende. De negentiende eeuw kan sneller terugkeren dan je denkt, lijkt het wel.

© Baudouin Mouanda

Klein-België

Als vanouds zijn de Belgen weer goed vertegenwoordigd in Breda. Thomas Van den Driessche zorgt voor een broodnodige vrolijke noot door de clichés van het fotografendom op de hak te nemen: de conceptuele  fotograaf, de heroïsche oorlogsfotograaf, de kitschfanaat, allemaal krijgen ze een deugddoende veeg uit de pan. (Full disclosure: uw dienaar voldoet aan ongeveer alle kenmerken van de ‘Crappy Amateur Photographer’, dweperij met Willy Ronis en half-onderbouwde uiteenzettingen over ISO-waarden en pixels incluis.)

Thomas Van Den Driessche - How to be a photographer in four lessons © Thomas Van Den Driessche

Verder vallen vooral de uncanny familieportretten van Eva Beazar op, samengesteld uit overlappende pasfoto’s. Daardoor ontstaan onafgelijnde beelden die doen denken aan de verweerde daguerreotypes uit de pioniersjaren van de fotografie.

Eva Beazar - A constructed family © Eva Beazar

Zoë Parton haalt dan weer herinneringen op aan haar verongelukte zus Sophie. ‘Jij’ is hier iemand die zichzelf niet meer aanwezig kan stellen, die door een ander opnieuw in het leven moet worden geroepen. Pijnlijk intieme beelden zijn het, van een rouwende vader, van een anonieme hand die door de dagboeken van de overledene bladert. De intimiteit van een voorbij leven, als toeschouwer sta je te kijken naar iets waarvan je aanvoelt dat het niet voor jouw ogen was bestemd.

Zoë Parton - Sofie © Zoë Parton

Danny Veys brengt hulde aan de gelukzoekers die in de late negentiende eeuw naar goud dolven in de Amerikaanse Yukon. Documenten en foto’s uit die van thrive or perish doortrokken periode contrasteert Veys met zijn hedendaagse beelden, die bewust schatplichtig zijn aan de esthetiek van de ontluikende documentaire fotografie van de negentiende eeuw. Het leven is er nog steeds niet voor doetjes, staat af te lezen op de verweerde karakterkoppen van de plantrekkers die hij er vandaag ontmoet.

Danny Veys - A guide to digging for forgers and foreigners © Danny Veys

Voor het orgelpunt van die Belgische aanwezigheid moet je een eind de stadskern uit. De oude suikerfabriek De Faam wordt door mijn gids grappend klein-België genoemd. Carl De Keyzer palmt zowat de hele ruimte in met zijn reeks Cuba: la Lucha. Qua debrouillardise hebben de Cubanen natuurlijk van niemand lessen te leren, en dat merk je in elk tafereel uit het in puin vallende socialistische paradijs.

Carl De Keyzer - Cuba, La Lucha © Carl De Keyzer

Flor Maesen, naar de zijkanten van de fabriekshal verdrongen, komt er wat bekaaid van af. Spijtig, want zijn surreële, even suggestieve als sensuele beelden zijn een welkome afwisseling ten opzichte van het vele documentaire werk.

Flor Maesen - Untitled © Flor Maesen

Postindustrieel wasteland

Het parcours leidt daarna nog verder weg uit het centrum, naar de afbladerende industriezones net buiten de stad. Plekken waar de ingezetenen zelf weinig mee schijnen te hebben, maar die dankzij het strandje Belcrum Beach en de start-upzone De Stek een nieuw elan moeten krijgen. Om het vrijstaatimago van de plek nog wat meer kracht bij te zetten, slingert de reportage Leviathan van Morgan Ashcom door de verweerde plek.

Als om de centrale vraagstelling van de tentoonstelling kracht bij te zetten, hebben ook de dappere start-uppers van De Stek hun meer dan levensgrote beeltenis gekregen. Te midden van hun wrakhouten habitat kijken de nieuwbakken do it yourself-ondernemers stoer in de lens van fotograaf David Rozemeyer.

David Rozemeyer - Glossy STEK © David Rozemeyer

Statig en bedrieglijk zelfzeker. Portretteerden de Nederlandse renaissancemeesters ook niet de opkomende handelaarsklasse van de prille Gouden Eeuw? Maar hoeveel branie gaat er schuil achter die mentaliteit van ‘aanpakken geblazen’? Hoeveel van die tentjes overleven de volgende crisis? Het kampement van sympathieke ondernemers-nieuwe-stijl is zo pril en kwetsbaar, omringd door puin en zooi, een postindustrieel wasteland aan de rand van de stad. Wie durft volgend jaar terug te keren om te kijken hoeveel van die businessmodelletjes nog overeind blijven? En als deze mensen dankzij hun vindingrijkheid en blinkende optimisme dan tóch overleven, wat is er dan geworden van al die anderen die geen ‘businessmodel’ in de achterzak  hadden om de economische desillusie van 2008 achter zich te laten?

“The gentrifying foot soldiers of capitalism”, noemt The Guardian deze mensen. Moeten we nu juichen of wantrouwen koesteren? Ze trekken gewoon hun plan, toch? Net als ik. Net als jij.

Breda Photo, nog tot 30 oktober, www.bredaphoto.nl