Bedrieglijke eenvoud - Afscheid van Dick Bruna (1927-2017)

Bedrieglijke eenvoud - Afscheid van Dick Bruna (1927-2017)

Nederlands grootste tekenaar is niet meer. Op donderdagavond 16 februari overleed Dick Bruna op 89-jarige leeftijd in zijn woonplaats Utrecht. Zijn bekendste creatie was – hoeft het gezegd? – het kleine, witte konijn met het kruisjesmondje, Nijntje. Het wereldberoemde figuurtje is net iets ouder dan Ons Erfdeel, en met haar tweeënzestig lentes verovert ze nog steeds de harten van jong en oud. De Nijntje-boeken zijn in liefst vijftig talen vertaald, onder meer in het Latijn. Het maakte van Dick Bruna zo ongeveer de rijkste auteur van Nederland.

Nijntje blinkt uit in eenvoud: simpele lijnen, primaire kleuren, grote vlakken, nergens tierlantijntjes. Dat geldt ook voor Bruna’s verhalen: rechttoe rechtaan vertellingen over alledaagse situaties uit het leven van een kleuter. Maar laat de eenvoud je niet bedriegen. Achter de leuke wereld van het konijn schuilt een andere die niet alleen getuigt van een bijzonder goed psychologisch inzicht in wat lezers en lezertjes willen, maar die ook refereert aan heel wat groten uit de kunstgeschiedenis en de grafische vormgeving. Dick Bruna is immers veel meer dan de geestelijke vader van 124 kinderboekjes.

Kennis over het boekenvak deed Bruna op bij zijn vader, de beroemde uitgever A. W. Bruna. Van jongs af aan werd hij klaargestoomd om in de voetsporen van zijn vader en grootvader te treden. Daarvoor werd hij onder meer naar Londen en Parijs gestuurd. Maar Dick Bruna zag het anders. In Parijs bezocht hij niet zozeer uitgeverijen, wel een heleboel musea. Hij was erg onder de indruk van de werken van de fauvisten en besloot – niet zonder tegenstrubbelingen van zijn vader – om tekenaar te worden.

Boekontwerper

Bruna startte zijn loopbaan als ontwerper van boekomslagen. Hij las telkens het volledige manuscript door. Pas daarna ging hij aan de slag met penseel en papier. Hij koos ervoor om enkel de pure essentie te tonen: een aantal kleurvlakken en vormen die uiterst gestileerd en tegelijk erg herkenbaar zijn. Met die schaarse middelen slaagde hij er toch in om meteen de juiste sfeer voor het boek op te roepen. Weinig boekontwerpers delen dat talent. En het leverde iconische covers op, zoals de Maigret-reeks, de The Saint-boeken of de Havank-thrillers in de beroemde Zwarte Beertjes-pocketreeks.

 

 

De commerciële affiches die Bruna ontwierp voor bijvoorbeeld de Zwarte Beertjes zijn op dezelfde leest geschoeid. Net door hun eenvoudige vlakken, beperkte kleurenpalet en duidelijke sfeerschepping zetten ze de kijker in één oogopslag aan tot actie: koop gauw een Zwart Beertje, want een Beertjespocket lezen is altijd leuk, “weertje of geen weertje”.

Voor zijn beeldtaal liet Dick Bruna zich ongegeneerd inspireren door zijn grote voorbeelden: de cut-outs en de afwezigheid van perspectief van Henri Matisse (zie bijvoorbeeld het omslag dat hij voor Shirley Jacksons Bramen met arsenicum maakte), de lijnvoering van Fernand Léger, de vormentaal van Georges Bracque, maar ook de ongemengde kleuren en strakke lijnen van De Stijl, Bart van der Leck (1876-1952) op kop.

Icoon versus kloon

Die lijnen van De Stijl zijn overigens niet onbelangrijk in de ontwikkeling van Bruna’s oeuvre. In zijn vroege werk zijn vooral kleurvlakken zonder randen te zien, later – en bij uitstek in de kinderboeken – krijgen alle figuren een duidelijke, zwarte omranding mee. Hyperstrak zijn Bruna’s lijnen evenwel niet, al lijken ze wel zo. Wie goed kijkt, ziet dat het “bibberlijnen” zijn, zoals hij ze zelf noemde. Net die maken zijn werk zo uniek. Ze geven het iets ambachtelijks en zelfs menselijks mee. Vergelijk de kitscherige Nijntje-kloon Hello Kitty eens met het oer-Hollandse konijn. U begrijpt meteen waarom Nijn een icoon is dat al vele generaties boeit, terwijl die suikerstokroze, vlakke kat geen eeuwig leven beschoren is.

Weet u waarom nagenoeg al Bruna’s kinderboeken vierkant zijn? Ook dat verwijst naar De Stijl. Volgens ontwerper en architect Gerrit Rietveld was het vierkant de oervorm, de basis van elk ontwerp. Ook hier leerde Dick Bruna van zijn voorbeelden, en paste hij die kennis zonder schroom toe in zijn eigen werk. Daarnaast wees Pieter Brattinga, een bevriende grafische vormgever en de latere oprichter van Nijntje-uitgeverij Mercis, Bruna erop dat een vierkante vorm erg economisch is. Voor een boekje van 15,5 centimeter bij 15,5 centimeter en met 24 bladzijden wordt tijdens het drukken namelijk erg weinig papier verspild. En – ook dat is mooi meegenomen – dergelijke boekjes passen perfect in kleine kinderhandjes. Als kunstenaar én uitgeverszoon sloot Dick Bruna dit formaat dan ook in het hart.

nijntje huis

Bruna bleef tot op hoge leeftijd actief. Tot zes jaar geleden fietste hij nog dagelijks van zijn huis naar zijn atelier in Utrecht. Tot vandaag blijft hij talrijke mensen inspireren. Het mag dan ook niet verbazen dat Bruna dik tien jaar geleden in zijn thuisstad zijn hoogstpersoonlijke museum kreeg, het dick bruna huis. Vorig jaar werd het herdoopt tot het nijntje huis. Sindsdien kunnen kinderen er niet alleen zelf aan de slag met verf en papier, je kunt er ook zijn atelier bewonderen.

Speels en veelzijdig

De man werd tijdens zijn leven vaak gelauwerd. Aan hem en zijn werk werden zowel in binnen- als buitenland tentoonstellingen gewijd. Van zijn beroemde konijn zijn dan weer ontelbare afgeleiden gemaakt: van musicals, een televisiereeks en een film over strandpalen in Scheveningen, tot mokken, poppen en speelgoed. Populair? Zeer zeker. Commercieel? Ongetwijfeld. Maar inhoudsloos of platvloers? Dat nooit.

De volgende keer dat u een kinderboek van Dick Bruna ter hand neemt, eentje over Nijntje of over Bruna’s andere figuren zoals de beren Boris en Barbara, het hondje Snuffie of Betje Big, bekijk het dan heel even met andere ogen. Niet met die van een (voor)lezer, maar met die van een kunstkijker. U zult versteld staan van wat u ziet.

Ook als u dit jaar de tentoonstellingen rond Piet Mondriaan en De Stijl in het Gemeentemuseum Den Haag bezoekt, denk dan even aan de pas overleden Dick Bruna. Hij was niet zomaar een tekenaar en bedenker van kleuterverhaaltjes. Hij was vooral een speelse, veelzijdige en bovenal iconische kunstenaar.

Hoe kunnen we beter afscheid nemen dan met een verwijzing naar zijn eigen woorden?

nijntje was toch zo verdrietig
nijntje had een dikke traan
weet je waarom nijntje huilde?
dick bruna was dood gegaan

(vrij naar lieve oma pluis, Amsterdam, Mercis bv, 1996)

Deze artikels interesseren je wellicht ook:

Blijf op de hoogte

Abonneer je op de RSS-feed