RECENSIE: dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en zijn vrouw J. Roepman

RECENSIE: dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en zijn vrouw J. Roepman

In Ons Erfdeel 3/2017 (augustus) herleest Koen Rymenants het oeuvre van F. Bordewijk. Over deze schrijver verscheen vrij recent nog een dubbelbiografie, waarin ook het leven van zijn vrouw, componiste J. Roepman, uitgebreid wordt behandeld. De recensie van dat boek lees je hierna. 

 

 

 

 

Raakvlakken, maar geen verwevenheid

Dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en componiste J. Roepman

Behalve advocaat was F. (Ferdinand) Bordewijk (1884-1965) schrijver. Hij bouwde een omvangrijk oeuvre op, dat overigens grotendeels niet meer verkrijgbaar is in de boekhandel. Blijvende populariteit geniet slechts werk uit de jaren dertig: de korte romans Blokken (1931), Knorrende beesten (1933) en Bint (1934), en het langere Karakter (1938). De levensduur van de laatste roman is mede verlengd doordat het boek werd verfilmd.

Over Bordewijk, en vooral zijn werk, is veel geschreven. Dertig jaar na zijn dood verscheen van de hand van Reinold Vugs ook een biografie, onder de sobere titel F. Bordewijk. Een biografie. Bordewijk schermde zijn privéleven zoveel mogelijk af. Hij beschouwde zichzelf naar eigen zeggen in de eerste plaats als jurist. Het schrijverschap deed hij er als het ware bij en om zijn werk te begrijpen, was kennis van zijn leven irrelevant. Voor dat standpunt is veel te zeggen, maar dat de literatuur in zijn bestaan een bijrol vertolkte, lijkt in strijd met de tijd en de energie die hij eraan besteedde.

Ruim twintig jaar na het boek van Vugs is Bordewijk een tweede biografie waardig gekeurd, zij het niet als enige. Elly Kamp publiceerde: Ferdinand en Johanna. Dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en componiste J. Bordewijk-Roepman. Het begrip dubbelbiografie krijgt geen toelichting. Het lijkt niet meer dan een gelegenheidsterm die stipuleert dat twee levens in hun onderlinge samenhang worden beschreven.

Wat beoogt Kamp nog meer met haar boek? In haar voorwoord oordeelt zij als volgt over de biografie van Vugs: “Bordewijk bleef op afstand. Zijn vrouw kreeg een kleine  bijrol.” Het eerste is het gevolg van Bordewijks neiging zijn particuliere leven uit de publiciteit te houden. Bovendien namen ook zijn kinderen, een zoon en een dochter, een gereserveerde houding aan. Het tweede vloeit voort uit de keuze van de eerste biograaf.

Elly Kamp neemt een ander standpunt in. Zij is de mening toegedaan dat Johanna zelf aandacht waard is en bovendien van cruciaal belang is voor een beter begrip van Ferdinand. De dubbelbiografie overtuigt op het eerste punt meer dan op het tweede. Toch accentueert de biografe vooral het laatste, naar blijkt, als zij aan het einde van het ‘Voorwoord’ de leidende vraag van haar boek formuleert: “Wat wilde hij afschermen, wie wilde hij beschermen?” Het is eigenlijk een dubbele vraag, waarvan de tweede onmiskenbaar in de richting van Johanna wijst. Daarmee is overigens geen duidelijkheid geschapen over de opzet van de biografie, want Kamp geeft als doelstelling ook op: “laten zien dat Ferdinand en Johanna emotionele en eigenzinnige mensen waren en dankzij hun talent en ambitie bijzondere kunstenaars werden.” Net als veel andere biografieën gaat het boek van Kamp mank aan vaagheid in de vraagstelling.

Worden de verwachtingen, gewekt door het begrip dubbelbiografie, ingelost? Het antwoord moet naar mijn mening ontkennend luiden. Ferdinand en Johanna bevat de beschrijving van twee levens die vanaf de kennismaking van de betrokkenen tot op zekere hoogte met elkaar zijn verbonden. Hun beider levensloop wordt echter goeddeels afzonderlijk beschreven. Dit betekent dat veel feiten over Bordewijk, bekend uit de biografie van Vugs, zij het aangevuld met nieuwe gegevens, nogmaals de revue passeren: geboorte in Amsterdam in een gezin met een ziekelijke moeder en drie broers, verhuizing naar Den Haag, studie rechten (in een bedaard tempo) in Leiden, vestiging als advocaat in Schiedam, leraarschap, fascinatie door het afwijkende en angstaanjagende, poging met drie bundels Fantastische vertellingen (tussen 1919 en 1924) een nieuw genre te introduceren in de Nederlandse literatuur, succes (maar ook kritiek) met drie romans die eigentijdse thema’s behandelen, doorbraak naar een groot publiek met Karakter, verlies van huis en inboedel door het bombardement op het Haagse Bezuidenhout op 3 maart 1945, na de bevrijding voorzitter van de Ereraad voor letterkunde die de literaire wereld moet zuiveren, vervolg van zijn literaire loopbaan, prestigieuze literaire prijzen, overlijden op 28 april 1965, kort nadat hij zijn laatste roman (De Golbertons) in handen heeft gekregen.

Veel minder bekend zijn de levensfeiten van Johanna Roepman, de acht jaar jongere echtgenote van Bordewijk. Een wilskrachtige, maar ook onevenwichtige vrouw – dat is het beeld dat de biografie van haar oproept. Zij besluit componiste te worden, zonder dat ze enige musicologische scholing heeft genoten. Die lacune probeert zij op te vullen door als autodidact de muziekstudie aan te vatten. Met de vragen die de studieboeken bij haar achterlaten, wendt zij zich onbevreesd tot musici van naam. Jarenlang worden de composities van Johanna negatief gerecenseerd. Pas aan het einde van de jaren dertig keert het tij. Zij heeft de gewoonte haar composities van opdrachten te voorzien, met de kennelijke bedoeling haar positie in de muziekwereld te verstevigen. Ook Johanna neemt na de oorlog zitting in een Ereraad, die voor muziek. Dit komt haar naar eigen zeggen duur te staan: haar composities worden nog maar zelden uitgevoerd, een boycot die zij toeschrijft aan rancune.

Bordewijk is solidair met zijn vrouw, ook als zij in toenemende mate geestelijk onevenwichtig gedrag vertoont. Zij raakt verwikkeld in een slepend conflict met een vroegere vriendin. Bordewijk steunt haar, ook als hun verblijf in een woongemeenschap voor problemen zorgt. Het echtpaar vervreemdt zich van de andere bewoners “door een combinatie van wantrouwen, homofobie, ruzie over geld en bij tijden ontspoord gedrag van Johanna.” Laatstgenoemde verdenkt bijvoorbeeld de kamermeisjes van diefstal, als zij haar schoenen niet kan vinden. Zij wil hen enkele regels laten schrijven, opdat zij die kan voorleggen aan een “psychometriste”. Ook ijvert zij voor verwijdering uit de woongemeenschap van twee homoseksuele mannen. Verder klaagt zij over nachtelijk gebons op haar ramen, het schijnen met lichten in haar kamer en het in beweging brengen van haar bed met een elektrisch toestel.

Hoe bizar de klachten van Johanna ook zijn, Bordewijk blijft vierkant achter zijn vrouw staan. Daartoe neemt hij het financiële beleid van de woongemeenschap op de korrel, waar inderdaad het een en ander op aan te merken is. Als zijn vrouw voor haar herstel enige tijd in Italië doorbrengt, schrijft Bordewijk haar een aantal lange brieven. Daarin wijt hij de psychische instabiliteit van Johanna aan de onrechtvaardige behandeling die haar als componiste ten deel is gevallen.

In een geslaagde dubbelbiografie van een schrijver en een componiste zou de verwevenheid van de twee kunsten de leidraad moeten zijn. Er zou nieuw licht moeten worden geworpen vanuit de literatuur op de muziek. Of omgekeerd. Dit is hier niet het geval. Het helpt daarbij niet dat Bordewijk een andere muzikale smaak heeft dan zijn vrouw en zij geen merkbare deskundigheid bezit inzake literatuur. Incidenteel werkt het echtpaar aan een gezamenlijk project, zoals de opera Rotonde (1941), maar daarbij blijft het.

Het boek van Elly Kamp omvat, wel beschouwd, twee degelijke biografieën die raakvlakken vertonen. De levensverhalen worden helder verteld, maar een nieuw zicht op het werk van Bordewijk wordt niet geboden. De composities van Johanna krijgen als muzikale kunstwerken weinig aandacht. Daardoor kan de lezer zich er nauwelijks een voorstelling van maken. Hij moet het doen met een overzicht van de recensies, waaruit royaal wordt geciteerd.

G.F.H. Raat

ELLY KAMP, Ferdinand en Johanna. Dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en componiste J. Bordewijk-Roepman, Bas Lubberhuizen, Amsterdam, 2016, 477 p.

Blijf op de hoogte

Abonneer je op de RSS-feed