Twee keer Antwerpen verbeeld: kleurrijk heden versus zwart-wit verleden

Twee keer Antwerpen verbeeld: kleurrijk heden versus zwart-wit verleden

In Antwerpen lopen momenteel twee fototentoonstellingen met als onderwerp de havenstad zelf. De ene, in het Museum aan de Stroom (MAS) geeft een kleurrijk en geflatteerd beeld van Antwerpen anno 2017. De andere, op een boogscheut daarvandaan, biedt een ingetogen blik op een zwart-wit verleden. Een niet te versmaden contrast.

door Michiel Leen

Foto bovenaan David Ameye, 'Tram'

Eerste halte: het MAS, waar de wandelgangen en roltrappen dezer dagen worden ingenomen door een bont allegaartje aan beelden uit het project Stadsfotograaf. Dat project werd in 2011 opgestart door de Antwerpse galeriehouder Roger Smulewicz en brengt 15 uiteenlopende fotografen samen, van wie Frederik Buyckx, onlangs nog winnaar van de Sony World Photography Award, wellicht de  bekendste is. Elk met hun eigen blik en stijl brengen de fotografen hun stad in beeld. Om het overzicht enigszins te bewaren, zijn de  beelden gegroepeerd rond thema’s als ‘gastvrijheid’ of ‘chaos’ en geflankeerd door flarden poëzie van de verschillende Antwerpse stadsdichters.

Zo komt Antwerpen in al zijn paradoxale schoonheid uit de verf. Een plek waar branie en melancholie om voorrang vechten. Een metropool waarin de eenzaamheid opbloeit. Een stad vol historisch erfgoed waar roekeloos gesloopt en gebouwd wordt. Een krioelende multiculturele wirwar tegen wil en dank.

Toch vind je in deze expo ook opvallend veel  beelden waarop amper mensen te zien zijn. Het majestueuze interieur van de Bourlaschouwburg bijvoorbeeld. Of de werken aan het Havenhuis, tijdens de transformatie naar een ontwerp van de betreurde architecte Zaha Hadid. Of de schijnbaar lege hal van het Centraal Station, waarvan geen Antwerpenaar zal nalaten te vermelden dat het het mooiste station ter wereld is.

Foto Karin Borghouts

In het op architectuur gefocuste werk van Jasper Leonard komen dan weer wél mensen voor, maar zijn tilt-shift camera maakt miniatuurmensjes van de zonnekloppers die naar de schepen op de rivier komen kijken. Stad van contrasten, stad waar meer dan elders in Vlaanderen het geld spreekt. De metropool vergeet soms haar mensenmaat.

Foto Jasper Leonard

Minpuntje: van op een voortglijdende roltrap krijg je als toeschouwer niet echt de kans om de beelden diep te laten doordringen. En dat is jammer, want de expo bevat meer dan genoeg beelden die een indringende blik verdragen.

Opvallend ook: de organisatoren verwijzen naar deze beelden als ‘geschiedenis van morgen’, ervan uitgaande dat we deze beelden over enkele decennia zullen lezen als tijdsdocumenten. En laat op een boogscheut van het MAS nu net een expositie bezig zijn met beelden die dat proces inmiddels hebben doorgemaakt. In de galerie Verbeeck-Van Dyck stelt de Antwerpse fotograaf Jan Marstboom beelden tentoon die hij schoot tussen 1965 en 1976. In tegenstelling tot de veelkleurige wirwar van het MAS kun je bij Marstboom terecht voor een fraai overzicht van een Antwerpen dat vandaag grotendeels verdwenen is. Jan, zoon van de Antwerpse kunstschilder Antoon Marstboom, deelt met zijn vader een fascinatie voor de haven. Als jonge fotograaf trekt hij er vanaf de vroege jaren zestig op uit om de dokken en de oude stad vast te leggen.

 

© Jan Marstboom

Marstboom is geen opdringerige street photographer. In zijn snapshots van passanten op de Groenplaats zoekt hij steeds een vriendelijk oogcontact. Zelfs de prozaïsche ‘wandelaar’ die hij kiekt in de hoerenbuurt van de Burchtgracht, kijkt niet betrapt in de lens. Alleen de jongens uit de afbraakbuurt willen aanvankelijk niet op de foto. Bang dat de foto’s de aandacht van de gretige projectontwikkelaars op hun huisjes zal vestigen.

Meestal levert Marstbooms ongedwongen aanpak bedrieglijk eenvoudige beelden op. Een tweede of een derde blik loont en geeft sprekende details vrij. De provotekens op de gevel van café De Muze, mét doe-het-zelfaffiche voor het optreden van Ferre Grignard en de mededeling dat toegang verboden is voor minderjarigen onder de achttien, bijvoorbeeld. Of het landschap van de containerterminal in Wilmarsdonk, een verdwenen dorp waarvan alleen de kerktoren overeind blijft in de havenvlakte. Pas wanneer je het desolate beeld van naderbij bekijkt, vind je er een handjevol kleine menselijke figuren in terug.

Het Antwerpen waarin Marstboom als jonge fotograaf ronddwaalt, is een stad tussen twee tijdperken in, waar in een razend tempo wordt gesloopt en gebouwd. Beelden van de laatste natiepaarden worden afgewisseld met indrukwekkende landschappen vol pas afgeleverde flatgebouwen, containerhavens en snelwegen. In de stad is een grote kaalslag bezig. Eeuwenoude vakwerkwoningen worden afgebroken en de puinvlakte die overblijft in afwachting van inmiddels alweer gedateerde nieuwbouwprojecten, ontstaan opportunistische parkings. De stad is opvallend leeg: in die periode is de stadsvlucht nog volop aan de gang. Wie er enigszins de middelen toe heeft, verlaat de binnenstad en neemt de wijk, eerst naar de appartementsblokken van Luchtbal of Linkeroever, niet eens zoveel later naar een verkavelde buitenwijk. Voor Marstbooms lens staan werelden die op het punt staan te verdwijnen. Wie vandaag gaat flaneren op het Eilandje, de buurt rond het MAS, vindt tussen de vele bouwplaatsen iets van die sfeer terug.

De klank van de stad

Vijftig jaar na datum zijn Marstbooms pretentieloze foto’s echte tijdsbeelden geworden. Hij legt de straten vast waarover Wannes van de Velde het heeft wanneer hij zingt van ‘de klank van de stad maakt mijn ziel amoureus’. Een groezeliger Antwerpen, tussen kathedraalmystiek en rock-’n-roll in.

Wie de tentoonstelling in het MAS en die in de Galerie Verbeeck-Van Dyck combineert, kan niet anders dan concluderen dat de stad aan de stroom zelf constant in beweging en verandering is. Het maakt een mens wat melancholiek, maar onveranderlijk ‘Zot van A.’ Gaat dat zien.

Jan Marstboom, nog tot 14 mei in Galerie Verbeeck-Van Dyck
Stadsfotograaf, nog tot 15 april 2018 in Museum aan de Stroom (Mas), Antwerpen.

Blijf op de hoogte

Abonneer je op de RSS-feed