17 februari 1454: het Banket van de fazant - 17 février 1454 : le Banquet du Faisan

Het is vandaag 565 jaar geleden dat in Rijsel het beroemde “Banket van de fazant” plaatsvond. De Bourgondische hertog Filips de Goede bracht daar de fine fleur van de adel samen tijdens een groot en erg voluptueus banket. Heel wat leden van de Orde van het Gulden Vlies waren daarbij aanwezig.

De feestelijkheden begonnen al op 31 januari met de verloving van Elisabeth van Bourgondië, dochter van Jan van Nevers met Jan van Kleef. Het hoogtepunt viel echter op 17 februari wanneer de hertog zijn Banket van de fazant organiseerde. Met dit luxueuze feest wilde hij eigenlijk zijn macht etaleren. De twee machtigste mannen van West-Europa, paus Martinus V en de keizer van het H. Roomse Rijk, hadden een beroep op hem gedaan om ten strijde te trekken tegen de Ottomanen die in 1453 Constantinopel hadden veroverd. De hertog wilde de leiding nemen van die nieuwe kruistocht en verzamelde daarom de belangrijkste edelen rond zich. Opvallend was wel dat de toenmalige koning van Frankrijk daar niet bij was. Die was verzwakt door de Honderd jarige oorlog.

Het banket, dat uitgebreid was voorbereid door een commissie, vond plaats in het Hôtel de la Salle in Rijsel en ging gepaard met veel uiterlijk vertoon. Er werd toernooien georganiseerd, er waren allegorische voorstellingen. De zaal was versierd met wandtapijten en mechanieken, o.a. een windmolen en een zeilschip. Er was een fontein in de vorm van een naakte vrouw en uit een van haar borsten spoot wijn. In een gebakken pastei speelde een orkest van 20 muzikanten. Maar het hoogtepunt van het banket was de eed op de fazant die de hertog aflegde. Het afleggen van een eed op een rijkelijk versierde vogel, vaak een fazant of pauw, kwam wel vaker voor tijdens middeleeuwse banketten. Het gebruik verwees naar de oude mythe van Jason. De hertog zwoer dat hij ten strijde zou trekken tegen de Ottomanen en dat hij Constantinopel zou bevrijden. Vele van de aanwezige edelen volgden daarna zijn voorbeeld.

De kruistocht zou er uiteindelijk om allerlei redenen nooit komen. De herinnering aan het “Banquet du faisan” heeft wel mythische vormen aangenomen. Er waren ook voldoende kroniekschrijvers aanwezig die het feest uitgebreid hebben beschreven. Ze hadden het vooral over de vertoonde pracht en praal. Maar over wat daar precies op het menu stond, is nauwelijks iets genoteerd.

 

Ce jour est le 565e anniversaire du célèbre Banquet du Faisan, qui s’est déroulé à Lille. Le duc de Bourgogne, Philippe le Bon, convia la fine fleur de la noblesse à un grand et somptueux banquet. De nombreux chevaliers de la Toison d’or y prirent part.

Les festivités avaient déjà commencé le 31 janvier, avec les fiançailles d’Elisabeth de Bourgogne, fille de Jean de Nevers, avec Jean de Clèves. Le point d’orgue des cérémonies eu cependant eu lieu le 17 février lorsque le duc de Bourgogne donna son banquet du Faisan. Cette fête luxueuse lui permettait en réalité de montrer tout son pouvoir. Les deux hommes les plus puissants d’Europe occidentale, le pape Nicolas V et l’empereur du saint-Empire romain, avaient appelé à la croisade contre les Ottomans, qui s’étaient emparés de Constantinople en 1453. Le duc voulait prendre la tête de cette nouvelle croisade et avait donc rassemblé les nobles de haut rang autour de lui. Il faut noter l’absence du roi de France, affaibli par la  guerre de Cent Ans.

Le banquet, soigneusement organisé par un comité, eut lieu dans l’Hôtel de la Salle à Lille, dans un grand apparat. Des joutes se déroulèrent. Il y eut des représentations symboliques. La salle avait été  agrémentée de tapisseries aux murs et de mécaniques, notamment d’un moulin à vent et d’un bateau à voile. Une fontaine représentait une femme nue, dont les seins donnaient du vin. Un orchestre d’une bonne vingtaine de musiciens jouait dans un un pâté en croûte. Mais le clou du banquet fut le vœu que le duc de Bourgogne  prononça sur le faisan. La cérémonie du vœu sur une volaille richement apprêtée, souvent un faisan ou un paon, était assez courante  au Moyen Âge lors des banquets. Elle renvoyait au vieux mythe de Jason. Le duc jura de partir en guerre contre les Ottomans afin de délivrer  Constantinople. La plupart des nobles présents firent de même.

Pour des raisons multiples, la croisade ne put avoir lieu. Le souvenir du Banquet du Faisan a pris un caractère mythique. Il faut dire que de nombreux chroniqueurs présent ont décrit l’évènement avec moult détails. Ils ont surtout rendu compte du faste et de la splendeur de la fête. Nous en savons moins sur ce qui figurait exactement au menu.