Een nieuwe visie op de Zwarte Dood in de Zuidelijke Nederlanden - Une vision nouvelle de la peste noire dans les Pays-Bas méridionaux

Een nieuwe visie op de Zwarte Dood in de Zuidelijke Nederlanden  -  Une vision nouvelle de la peste noire dans les Pays-Bas méridionaux

In het prestigieuze geschiedkundig tijdschrift The Economic History Review verscheen een uitgebreid artikel over de pestepidemieën in de Zuidelijke Nederlanden. De auteurs van het artikel zijn twee jonge historici: de Brit Daniel R. Curtis, van de Universiteit van Leiden, en de Vlaming Joris Roosen, verbonden aan de Universiteit van Utrecht.

West-Europa werd tijdens verschillende periodes in de middeleeuwen zeer zwaar getroffen door de pest. Tot nu toe werd algemeen aangenomen dat de Zuidelijke Nederlanden, in vergelijking met andere delen van West-Europa, deze epidemieën vrij goed hadden doorstaan. Waar in bepaalde gebieden in Europa 50% van de bevolking overleed, noteerde men voor Vlaanderen verliezen die de 15% niet overtroffen. Curtis en Roosen willen dit vrij ruim aanvaard idee corrigeren. Op basis van nieuw onderzoek van bepaalde fiscale bronnen komen zij tot andere bevindingen. De Zuidelijke Nederlanden zijn wel degelijk zwaar door de pest getroffen. Vermoedelijk heeft men de sterftecijfers onderschat, omdat men zich in het verleden sterk heeft gebaseerd op de situatie in de steden. Men hield daarbij te weinig rekening met het feit dat de stedelijke bevolking sneller op peil werd gehouden door de migratie vanop het platteland.

Deze studie is uitermate interessant voor de grensregio, omdat de onderzoekers gebruik gemaakt hebben van archiefbronnen die vooral op deze streek betrekking hebben. Het gaat om “mortmain-rekeningen”. Dit is een soort belasting op bezittingen die men bij overlijden aan de graaf moest betalen. Ook al hebben deze documenten beperkingen toch stelden ze de onderzoekers in staat om sterfgevallen in crisisjaren te vergelijken met “normale” jaren. In het artikel geven de auteurs voorbeelden van de situatie in Rijsel, Dowaai (Douai), Sint-Omaars (Saint-Omer), Atrecht (Arras), Valenciennes, enz. O.a. op basis van deze historische bronnen stellen de auteurs bijvoorbeeld vast dat de situatie in Douai veel ernstiger was dan men tot nu aannam en dat nogal wat historische studies over deze periode zullen moeten worden bijgesteld.

Niet alleen het idee dat de Zuidelijke Nederlanden relatief licht getroffen werden door de pestepidemieën zal moeten worden herzien, maar ook de verklaring voor het relatief snelle herstel daarna moet volgens de auteurs herzien worden. De bevolking in de Zuidelijke Nederlanden had in de zestiende eeuw opnieuw het peil bereikt van voor de pestepidemieën. In Engeland was dat pas in de achttiende eeuw. De auteurs denken hiervoor o.a. een verklaring te vinden in migratie, maar ook in een hogere geboortegraad.

Het artikel van Curtis en Roosen brengt heel wat nieuwe elementen aan voor de studie van deze turbulente periode. Dat geldt voor de hele Zuidelijke Nederlanden, maar zeker voor dat gedeelte dat nu tot Frankrijk behoort.

U kunt dit artikel hier lezen.

Pesthuizen en pestkerkhof in Steenvoorde in de eerste helft van 
de 17e eeuw (afbeelding uit Flandria Illustrata -1641)
Maisons et cimetière des pestiférés à Steenvoorde dans la première moitié du XVIIe siècle
(illustration provenant de Flandria Illustrata -1641)

La prestigieuse revue The Economic History Review a publié un article étoffé sur les épidémies de peste dans les Pays-Bas méridionaux. Les auteurs de cet article sont deux jeunes historiens : le Britannique Daniel R. Curtis, de l’université de Leyde et le Flamand Joris Roosen, de l’université d’Utrecht.

La peste a sévi en Europe occidentale à différentes reprises au cours du Moyen Âge. Jusqu’ici, l’opinion générale était que les Pays-Bas du Sud avaient été plus épargnés par ces épidémies que d’autres parties d’Europe de l’Ouest.  Alors que certaines zones avaient perdu  50% de leur population, la mortalité en Flandre ne semblaient pas excéder les 15%. Curtis et Roosen veulent corriger cette idée largement acceptée. À partir de l’étude, nouvelle, de certaines sources fiscales, ils parviennent à d’autres conclusions. Les Pays-Bas méridionaux ont bel et bien été sévèrement touchés par la peste. Il semble que dans le passé les taux de mortalité aient été sous-estimés car l’examen a surtout porté sur la situation dans les villes, sans prendre en compte le fait que les populations urbaines se maintenaient plus facilement  grâce à l’exode rural.

Cette étude est extrêmement intéressante pour la région frontalière, car les deux chercheurs ont utilisé dans une large mesure des archives qui la concernent. Il s’agit notamment des comptes de mainmorte. La mainmorte est une sorte de redevance due au comte au moment d’un décès. Même si ces documents trouvent leurs limites, les deux historiens  ont pu comparer les cas de mortalité pendant les années de crise et pendant les « années normales ». Dans l’article, les auteurs donnent des exemples de la situation à Lille, Douai, Saint-Omer, Arras ou Valenciennes, pour ne citer que ces villes. Sur la base de ces sources historiques notamment, les auteurs parviennent, par exemple, à la conclusion que la situation a été beaucoup plus préoccupante à Douai que ce qu’on a supposé jusque-là et qu’il faut revoir de nombreuses études concernant ces périodes.

Il va non seulement falloir reconsidérer l’idée selon laquelle les Pays-Bas méridionaux n’auraient été qu’assez peu touchés par les épidémies de peste, mais aussi l’affirmation selon laquelle le rétablissement démographique aurait été relativement rapide. La population des Pays-Bas méridionaux n’a retrouvé qu’au XVIIe siècle son niveau d’avant les épidémies pestilentielles.  En Angleterre, il a fallu attendre le XVIIIe siècle. Les auteurs pensent que cette évolution s’explique notamment par des migrations, mais aussi par un taux de natalité plus élevé.

L’article de  D. R. Curtis et de J. Roosen apporte de nombreux éléments d’information nouveaux à l’étude de cette période trouble, qui concernent l’ensemble des Pays-Bas méridionaux et, sans nul doute, cette partie des anciens Pays-Bas qui appartient maintenant à la France.

Vous pouvez lire cet article ici.

Illustratie bovenaan: 
Begrafenis van slachtoffers van de pest in Doornik 
(Kroniek Gilles Le Muisit (1272-1352))

Illustration en haut:
Enterrement de victimes de la peste à Tournai. 
(Chronique de Gilles Le Muisit (1272-1352))