Etienne Vermeersch (1934-2019), de rechtlijnige denker die Vlaanderen mee emancipeerde

Etienne Vermeersch (1934-2019), de rechtlijnige denker die Vlaanderen mee emancipeerde

Etienne Vermeersch is overleden. In dit artikel neemt hoofdredacteur Luc Devoldere afscheid van de bekendste en belangrijkste Vlaamse filosoof. En we belichten Vermeersch’ denken aan de hand van zijn artikelen uit ons archief.

 

Etienne Vermeersch (1934-2019) heeft Vlaanderen mee helpen te emanciperen. Generaties studenten hebben van deze helder formulerende ex-jezuïet (die hij altijd is gebleven) en positivist, rotsvast gelovend in het kritische denken, les gekregen, toen Vlaanderen de Verlichting (voor het woord een mantra werd) nog wel kon gebruiken.

Vermeersch wist alles, en kon alles uitleggen. Ooit maakte ik mee dat hij heel ernstig aan een vrouw zei die hem aarzelend vroeg of hij echt zeker was dat God niet bestond, antwoordde dat hij dat absoluut zeker wist, en dat ze dat van hem moest aannemen omdat hij daar vele jaren over had nagedacht. Toen werd het stil in de zaal. Hij begreep die stilte niet, denk ik. Een betweter die je toch alles vergaf, omdat hij radicaal en consistent dacht.

In al zijn rationaliteit was hij zeer emotioneel. Maar nooit cynisch. Altijd nieuwsgierig voor het andere, het vreemde, de vijand. Dwars en zichzelf.

Werd nog een soort flamingant ook, wat anderen dan weer vervelend vonden. Fulmineerde tegen de overbevolking. Zag, veel vroeger dan anderen, de ecologische gevaren opdoemen.

Ik denk dat Spinoza hem op het einde moet hebben begeleid.

Dat heeft hij toch ooit gehoopt. Ik hoop het voor hem.

Luc Devoldere

 

 

 

Etienne Vermeersch in Ons Erfdeel

 
De ogen van de panda

De duizenden studenten die les bij Etienne Vermeersch hebben gevolgd, hebben allemaal De ogen van de panda (1988) gelezen. In dat milieufilosofische essay analyseert hij eerst de verstoring van het ecologische evenwicht op aarde en zoekt dan naar rationele oplossingen. “Hij hamert er bij ons in dat alle schending van het milieu op lange termijn voor ieder van ons implicaties heeft en dat het niet alleen gaat om wat er vlak onder onze neus gebeurt, maar om wat er op wereldschaal aan de hand is”, schreef Mia Gosselin in haar Ons Erfdeel-recensie die je hier kunt lezen. 

In 2001 publiceerde Vermeersch een essay in Ons Erfdeel, getiteld ‘Ecofilosofie: een nieuwe manier van denken?’ Daarin schreef hij onder meer dit:

Er is geen ‘koninklijke weg’ naar de oplossing van de milieuproblemen. Alleen het beheersen van het expanderende WTK-bestel – de structuur waarin wetenschap, techniek en kapitalistische economie elkaar stimuleren – door het stilleggen van de bevolkingsgroei en door het invoeren van een stationair draaiend productie- en consumptiesysteem, kan voor de aarde en voor de mens een oplossing brengen.

Lees hier zijn volledige tekst.

 

Rechtlijnig denken

In 1999, toen Etienne Vermeersch net met emeritaat van de Universiteit Gent was gegaan, schreef Ludo Abicht een fraai portret van zijn collega in Ons Erfdeel:

Samenvattend kan men het de grote verdienste van Vermeersch noemen, dat hij ten eerste nooit het gezonde verstand opgeeft en, ten tweede, dat hij bereid is, complexe problemen op een wetenschappelijk verantwoorde complexe manier te onderzoeken. Zijn hele oeuvre is een aansporing om onze ratio vooral niet te onderschatten of te vlug te wantrouwen. Zijn filosofie is daarom een ononderbroken uitdaging tot echt kritisch, dat wil zeggen onderscheidend denken in een verwarde en verwarrende tijd. Of, om Wittgenstein te parafraseren: ‘wovon man mit Vermeersch nicht argumentiert reden kann, darüber muss man schweigen.’

Lees hier het hele stuk.

 

De rechtsstaat

In 1997, in de nasleep van de affaire-Dutroux en de daaruit volgende crisis van de Belgische rechtsstaat, vroeg de redactie van Ons Erfdeel onder meer aan Etienne Vermeersch een beschouwing over de precaire situatie waarin het land zich toen bevond. Vermeersch schreef:

Rest de vraag of de politieke zeden de wetten bepalen of omgekeerd. Er is in de moderne maatschappij, die telkens weer voor nieuwe uitdagingen staat, een voortdurende bezinning nodig op de basiswaarden van de instellingen. Het resultaat van die bezinning en van spontane uitingen van onvrede, zoals de Witte Mars, moet echter telkens weer in wetten worden gegoten, want hoe lang blijven zeden werkzaam zonder wetten?

Lees hier Vermeersch’ integrale beschouwing

 

Cultuur en nationalisme

In 1994 schreef Etienne Vermeersch een analytisch essay over nationalisme, groeps- en identiteitsvorming en de wording van naties en staten. De kernvraag is eigenlijk: hoe kunnen we vreedzaam met elkaar samenleven en in welk verband? Vermeersch beantwoordt die op bijzonder boeiende wijze, zoals in deze paragraaf:

Het geheel van de mensheid zou een ‘multiculturele samenleving’ moeten worden. Het ‘multicultureel’ aspect wijst op de noodzaak zoveel mogelijk de diversiteit van de culturen en de rijkdom van de culturele* prestaties veilig te stellen. Maar het wordt ook een gemeenschap. De realisaties op het gebied van de wetenschap en technologie zijn, voor zover ze het welzijn van de mens ten goede komen, van universele aard en ieder individu op aarde heeft het recht er in dezelfde mate deel aan te hebben. Hetzelfde geldt voor de verworvenheden die we ‘Rechten van de Mens’ noemen: ook die hebben een waarde die de afzonderlijke culturen te boven gaat. Bewaren van de diversiteit kan niet tot doel hebben ook de negatieve ontwikkelingen binnen bepaalde culturen te beschermen. Er zijn immers niet alleen bijdragen geleverd tot rijkdom, schoonheid en menselijkheid, er zijn ook denkbeelden, gebruiken en samenlevingsvormen ontstaan die we beter achter ons laten. Slavernij, kinderarbeid, onderdrukking van de vrouw, onderwerping van het individu aan de normen van het familiehoofd of een beperkte groep machthebbers: godsdiensten en ideologieën die haat prediken tegen andersdenkenden of vreemdelingen: het zijn allemaal ‘cultuuruitingen’, maar zoals weinig ecologen het zullen opnemen voor het behoud van schadelijke bacterieën en virussen, zo zijn er ook redenen om gedeelten van het culturele erfgoed definitief van de aardbodem te laten verdwijnen.

Lees het essay ‘Cultuur en nationalisme’ hier.

Foto bovenaan © Michiel Hendryckx
Foto midden © David Samyn

 

 

Deze artikels interesseren je wellicht ook:

Blijf op de hoogte

Abonneer je op de RSS-feed