Jheronimus Bosch 500 (2): ‘The Fish Pond Song’ van Jeroen Kooijmans

2016 is het jaar van Jheronimus Bosch (circa 1450-1516). Ook Ons Erfdeel zet de schilder vijfhonderd jaar na zijn dood in de kijker. In het pas verschenen eerste nummer van 2016 schreef Manfred Sellink een uitgebreid artikel over Bosch en het belang van zo'n herdenking. En hier, op de blog van Ons Erfdeel, belicht Frank van der Ploeg diverse aspecten en evenementen van het Bosch-jaar. In zijn tweede blogbericht schrijft hij over The Fish Pond Song, Jeroen Kooijmans' commentaar op de wereld van vandaag aan de hand van Bosch.

Zaterdag barst in het Noordbrabants Museum het grote Bosch-circus los, maar in december 2015 al opende in het aanpalende Stedelijk Museum van 's-Hertogenbosch, als eerste onderdeel van de manifestatie Jheronimus Bosch 500, een fascinerende, hedendaagse voorproef van formaat: The Fish Pond Song van Jeroen Kooijmans.

 

Camouflage: wie het meest op een plant lijkt
wint. Hoe plantaardiger hoe stiller
het gevecht. Iedere waterdruppel is een slagveld.

(Tommy Wieringa)

Om in klassieke termen te blijven: Jeroen Kooijmans (1967, Schijndel) leverde een immense triptiek af. Niet zo een waarvan de dichte luiken louter bij hoogtijdagen werden geopend – in musea is het trouwens altijd hoogtij – maar een halfopen doolhofkijkdoos, waarin de beschouwer rondwaart.

Vloeiend ensemble

Ruim negen jaar trok Kooijmans uit om te komen deze tot installatie, die drie grote museumzalen en een lange gang van het museum omtovert tot een totaalervaring van filmbeeld – een vloeiend ensemble van 23 films – zachte muziek, open- en dichtklappende huisstructuren, gangen en zalen. Voeg hieraan toe de gedragen stem van Tommy Wieringa in de koptelefoon – uitgereikt bij de entree – die zijn voor de gelegenheid gecomponeerde gedichten in de oren van de bezoeker meandert.

Kooijmans was geïnspireerd door het wereldbeeld van voornaamgenoot Jeroen Bosch – hij is naar hem vernoemd – maar raakte op drift in zijn eigen tijd door de terroristische aanslagen in New York: oorlogshandelingen uit het niets, dreiging waarvan je niet kon vermoeden dat die er was. En om dit alles een plek te geven, komt zijn visie op (de vijver in) De Tuin der Lusten samen met een hele reeks dreigingen, maar zo vormgegeven dat nooit duidelijk wordt wie 'de vijand' is en waartoe deze in staat zou kunnen zijn. Camouflage speelt een allesbepalende rol in The Fish Pond Song. Nauwelijks zichtbaar bewegen de protagonisten zich door het landschap; om te overleven en/of om een onverhoede aanval voor te bereiden; wie zal het zeggen.

Daardoor wandelend wordt de museumbezoeker een beschouwende deelnemer; zonder iets aan de setting te veranderen – een enkele geworpen schaduw daargelaten. De voyeur pur sang.

Hedendaagse Bosch

Ruimte één is een eilandenrijk met veel water en daarin menselijke bosschages en even verderop de naakte vrouwen die door het water waden – vrij naar Bosch. Via een doolhof met geprojecteerde bospartijen en dravende woudlopers in zwarte, nauwsluitende pakken – maillots die het gehele lijf bedekken – openbaart zich de volgende grote zaal. Naadloos sluiten de projecties op elkaar aan in deze bosrijke omgeving, waar het oog moet wennen en scherpstellen, opdat kijken transformeert in zien. Nog meer gedaanten blijken het bos te bevolken. Het loont overigens de moeite om je niet te snel te verplaatsen. Niet alleen omdat de audiotour zo de tijd krijgt om te bepalen waar je bent en je dus te voorzien van zoveel mogelijk Wieringa-gedichten, maar ook omdat hier visueel iets spectaculairs gebeurt …

We draaien naar boven en slaan af naar een smalle verbindingsgang, die naar een (onder)waterwereld voert. Wieringa zegt: "draai niet om", maar wie dat negeert, ziet een zinderend spel van banen licht doorheen donkerblauw water. De gang mondt uit in een filmzaal. Daar dobbert een eilandje, dat blijkt te bestaan uit kronkelende mensenlijven, die samen een innig waterballet opvoeren.

Het is het commentaar van een hedendaagse Bosch op het tijdsgewricht van nu. Net zo ongrijpbaar als de middeleeuwen, die de illustere voorganger boekstaafde. Net zo fascinerend. Het Stedelijk Museum Den Bosch heeft met recht geïnvesteerd in deze bijzondere onderneming.

Duiding

In het bijbehorende boek dat op het punt van verschijnen staat, is een verhelderende tekst van Sacha Bronwasser opgenomen over de achtergrond van Kooijmans magnum opus: 'Hier begint het'. Ook is er een link naar een digitale bijlage. Het is een keuze: de installatie in het museum onbevangen ondergaan, of je op voorhand laten bevangen…

artikel geschreven door Frank van der Ploeg. Zijn eerste blog over Bosch vind je hier.

  • Expositie: Jeroen Kooijmans, The Fish Pond Song, Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch, t/m 5 juni 2016. www.sm-s.nl/exhibitions/detail/230/the-fish-pond-song
  • Boek: Jeroen Kooijmans, The Fish Pond Song, met gedichten van Tommy Wieringa, De Bezige Bij, 2016, 92 p, € 29,90, ISBN 9789023496564.

Deze artikels interesseren je wellicht ook:

Blijf op de hoogte

Abonneer je op de RSS-feed